Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

W 2026 roku rodzice mogą odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka bez zgody sądu, jeśli wcześniej sami ten spadek odrzucili. Wystarczy wspólna wizyta u notariusza i zgoda obojga opiekunów posiadających pełną władzę rodzicielską. Szczegóły tej uproszczonej ścieżki oraz wyjątki od niej omawiamy w dalszej części artykułu.

Kiedy nie trzeba pytać sądu o zgodę?

Nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 15 listopada 2023 roku wprowadziła istotne ułatwienie. Jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wyłącznie dlatego, że jego rodzic wcześniej odrzucił ten sam spadek, nie musicie występować do sądu opiekuńczego o zezwolenie. Rozwiązanie to ma sens – skoro dorosły nie chce przejmować długów, nie powinien być zmuszany do akceptowania ich w imieniu własnego potomka.

Warunkiem skorzystania z tej uproszczonej procedury jest jednak spełnienie kilku przesłanek jednocześnie. Obojgu rodzicom musi przysługiwać władza rodzicielska i oboje muszą wyrazić zgodę na odrzucenie spadku. Co więcej, wszyscy pozostali zstępni rodzica, który odrzucił spadek – na przykład pełnoletnie rodzeństwo małoletniego – również muszą złożyć oświadczenie o odrzuceniu. Ma to zapobiec sytuacji, w której odrzucacie spadek w imieniu jednego dziecka tylko po to, by zwiększyć udział przypadający drugiemu.

Procedura notarialna bez zgody sądu działa tylko wtedy, gdy dziecko dziedziczy dlatego, że Ty – jako rodzic – wcześniej odrzuciłeś ten sam spadek. Jeśli dziecko ma własny, niezależny tytuł do dziedziczenia, na przykład po zmarłym ojcu, zgoda sądu pozostaje obowiązkowa.

Co dokładnie sprawdza notariusz?

Składając oświadczenie u notariusza, rodzic składa jednocześnie deklarację pod rygorem odpowiedzialności karnej. Oświadcza w niej o przysługiwaniu mu władzy rodzicielskiej i jej zakresie, o zgodzie drugiego opiekuna oraz o tym, że spadek został uprzednio odrzucony przez niego samego i przez pozostałych zstępnych. Ten mechanizm, opisany w art. 641 § 31 Kodeksu postępowania cywilnego, przenosi odpowiedzialność za prawdziwość danych na składającego oświadczenie.

Rezygnacja z kontroli sądu opiekuńczego oznacza, że ciężar weryfikacji faktów spoczywa na was. Przed wizytą w kancelarii upewnijcie się zatem, że pełnoletnie rodzeństwo dziecka rzeczywiście złożyło już stosowne oświadczenia. Notariusz nie będzie prowadził własnego dochodzenia, ale wszelkie nieścisłości mogą później wyjść na jaw i podważyć skuteczność odrzucenia spadku.

Jak wygląda ścieżka sądowa w 2026 roku?

Zgoda sądu opiekuńczego jest nadal niezbędna w kilku wyraźnie określonych przypadkach. Dotyczy to sytuacji, gdy rodzice nie mogą dojść do porozumienia, jeden z nich został pozbawiony władzy rodzicielskiej lub gdy dziecko dziedziczy bezpośrednio po spadkodawcy, a nie wskutek odrzucenia spadku przez opiekuna. Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka.

Samo złożenie wniosku przerywa bieg terminu na odrzucenie spadku. Zegar zatrzymuje się w momencie wpłynięcia pisma do sądu i pozostaje zamrożony przez cały czas trwania postępowania. Błąd popełniany przez wielu polega na uznaniu, że prawomocne postanowienie sądu kończy sprawę. To jedynie zgoda na dokonanie czynności – po jej uzyskaniu musicie niezwłocznie udać się do notariusza lub złożyć oświadczenie przed sądem spadku. Pozostała część terminu zacznie wtedy płynąć na nowo.

Jak przekonać sąd do wyrażenia zgody?

Wniosek do sądu rodzinnego powinien szczegółowo opisywać, dlaczego przyjęcie spadku byłoby dla dziecka niekorzystne. Możecie powołać się na udokumentowane długi spadkodawcy, brak kontaktu z nim za życia (co utrudnia rozeznanie w sytuacji majątkowej) lub na fakt odrzucenia spadku przez całą pozostałą rodzinę. Do pisma warto dołączyć odpisy aktów stanu cywilnego, dokumenty potwierdzające zadłużenie oraz ewentualne oświadczenia innych spadkobierców o odrzuceniu spadku.

Sąd bada sprawę przede wszystkim przez pryzmat dobra dziecka. Jeśli przedstawione dowody będą niekompletne, a istnienie długów nie zostanie w wystarczający sposób uprawdopodobnione, sędzia może odmówić zgody. W skrajnych przypadkach, gdy aktywa spadku znacznie przewyższają pasywa, przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza może okazać się korzystniejszym wyjściem niż jego odrzucanie.

Jak nie przegapić terminu 6 miesięcy?

Ustawa daje na złożenie oświadczenia 6 miesięcy od dnia powzięcia informacji o tytule powołania. W przypadku dziedziczenia bezpośredniego termin startuje, gdy rodzic dowiaduje się o śmierci spadkodawcy. Znacznie częściej jednak bieg terminu dla dziecka rozpoczyna się od chwili, gdy jego rodzic skutecznie odrzucił spadek we własnym imieniu. To kluczowa różnica – nie liczy się data zgonu, lecz moment twojego własnego oświadczenia.

Jeśli równolegle toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, właściwym organem do przyjęcia oświadczenia może być również sąd spadku. W takim wypadku złożenie wniosku o zgodę na odrzucenie kieruje się do tego właśnie sądu, a nie do wydziału rodzinnego. Pamiętajcie jednak, że terminu nie warto zostawiać na ostatnią chwilę – szczególnie gdy potrzebne jest jeszcze uzyskanie dokumentów z archiwów czy banków.

Co daje przywrócenie terminu?

Jeśli sześć miesięcy minęło bezskutecznie, dziecka nie obciążają automatycznie wszystkie długi. Od kilku lat obowiązuje zasada, że w takiej sytuacji nabywa ono spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiada więc za zobowiązania spadkodawcy tylko do wysokości odziedziczonego majątku. Choć jest to pewne zabezpieczenie, w praktyce oznacza konieczność przeprowadzenia spisu inwentarza i generuje dodatkowe formalności.

W wyjątkowych sytuacjach istnieje szansa na sądowe przywrócenie terminu. Musicie wówczas udowodnić, że mimo dołożenia należytej staranności nie mieliście świadomości co do rzeczywistego stanu spadku. Postępowanie to jest skomplikowane i wymaga zgromadzenia mocnych dowodów na poparcie swoich racji, dlatego zdecydowanie lepiej jest zmieścić się w ustawowym terminie.

Praktyczne aspekty wizyty u notariusza

Do podpisania aktu notarialnego o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego potrzebujecie przede wszystkim odpisu skróconego aktu zgonu spadkodawcy oraz odpisu aktu urodzenia dziecka. Jeśli dziedziczenie nastąpiło wskutek waszego wcześniejszego odrzucenia, musicie przedstawić również wypis aktu notarialnego potwierdzającego tę czynność lub wyciąg z protokołu sądowego. Notariusz poprosi też o wskazanie danych osobowych dalszych spadkobierców, o ile są wam znane.

Koszt takiej czynności jest relatywnie niewielki. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości taksa za przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto od jednego składającego. Dolicza się do tego podatek VAT według stawki 23% oraz niewielką opłatę za wypisy aktu. Gdy oboje rodzice składają oświadczenie wspólnie, opłata główna naliczana jest od każdego z nich oddzielnie, lecz całkowity wydatek zamknie się zwykle w kwocie około 100-150 zł.

Dla porównania, postępowanie przed sądem opiekuńczym wiąże się z opłatą stałą od wniosku wynoszącą 100 zł. Nie obejmuje ona jednak kosztów ewentualnego pełnomocnika ani czasu, który musicie poświęcić na oczekiwanie na termin posiedzenia. W dużych miastach sprawa może ciągnąć się nawet kilka miesięcy, podczas gdy notariusz załatwia wszystko w trakcie jednego spotkania.

Sytuacje sporne i szczególne przypadki

Rozwód lub separacja nie przekreślają możliwości odrzucenia spadku w imieniu dziecka, ale istotnie komplikują ścieżkę uproszczoną. Jeżeli oboje rodzice zachowują pełną władzę rodzicielską, do procedury notarialnej potrzebna jest zgoda każdego z nich. Gdy jeden z opiekunów z premedytacją blokuje decyzję, pozostaje wam wyłącznie droga sądowa. Sąd oceni wtedy, czy odrzucenie spadku leży w interesie małoletniego, abstrahując od konfliktu między dorosłymi.

Zdarza się również, że spadkodawcą jest osoba zamieszkała za granicą, a wy przebywacie poza Polską. W takim wariancie możecie udzielić pełnomocnictwa komuś w kraju do złożenia oświadczenia w waszym imieniu. Pełnomocnictwo to musi jednak mieć formę pisemną z podpisem urzędowo poświadczonym, najlepiej przed polskim konsulem lub miejscowym notariuszem z klauzulą Apostille. Przepisy prawa prywatnego międzynarodowego bywają zawiłe i wymagają starannego przygotowania.

Czy zdolność dziecka do czynności ma znaczenie?

Dziecko, które nie ukończyło 13. roku życia, nie posiada zdolności do czynności prawnych i w ogóle nie uczestniczy w procedurze. Całość formalności przejmują na siebie przedstawiciele ustawowi. Małoletni, który ukończył 13 lat, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych, ale nadal nie może sam odrzucić spadku – nawet za zgodą rodzica. Prawo zastrzega tę czynność wyłącznie dla opiekunów.

Nawet trzynastolatek nie może samodzielnie podjąć decyzji o odrzuceniu spadku. Ustawodawca uznał, że skutki takiego oświadczenia są zbyt poważne, by pozostawiać je osobie o ograniczonej zdolności do czynności prawnych.

W trakcie wizyty u notariusza obecność dziecka nie jest więc wymagana. Rodzice składają oświadczenie we własnym imieniu, działając jako jego przedstawiciele ustawowi. Dotyczy to także sytuacji, gdy w rodzinie jest kilkoro małoletnich – jedno oświadczenie może wówczas obejmować wszystkie dzieci, co dodatkowo upraszcza formalności.